Groepsdruk op school: minder presteren om erbij te horen

Een open boekentas met een verstopt schrift op een bank in de schoolgang, terwijl tieners verderop wandelen: groepsdruk op school

Het rapport valt tegen, en toch weet je dat je kind het kan. Thuis legt het vlot uit hoe een oefening werkt, maar in de klas steekt het nooit nog zijn vinger op. Het huiswerk is ‘al gedaan’, of ‘niet zo belangrijk’. Wie dat herkent, denkt eerst aan luiheid of een moeilijke periode. Soms zit er iets anders achter: groepsdruk op school. Niet de luide variant uit films, maar een stille rekensom die veel tieners maken: wat kost het me als de anderen zien dat ik mijn best doe?

In dit artikel lees je hoe dat werkt, wat onderzoek erover zegt, waaraan je het kan herkennen en wat je als ouder kan doen. Het gaat ook over de leerkracht, de persoon die vaak als eerste ziet wat er verschuift. Niet toevallig verschijnt dit artikel op Wereldlerarendag.

Groepsdruk op school: het korte antwoord

Groepsdruk op school betekent niet alleen dat jongeren dingen doen die ze eigenlijk niet willen, maar ook dat ze dingen laten die ze wel kunnen, zoals hun best doen. Wie bewust minder presteert om erbij te horen, heeft vooral nood aan een plek waar inzet niet belachelijk is en aan volwassenen die zien wie hij of zij werkelijk is.

Waarom ‘erbij horen’ soms belangrijker voelt dan punten

In de tienerjaren verschuift er veel. De mening van leeftijdsgenoten wordt belangrijker, en de vraag ‘wie ben ik in deze groep?’ krijgt elke dag een nieuw antwoord. Dat is geen zwakte, het hoort bij opgroeien. Maar het betekent wel dat een goed punt soms minder oplevert dan een lach van de klas.

Hoe sterk dat leeft, zie je aan de vragen die kinderen en jongeren stellen aan Awel, de Vlaamse hulplijn voor kinderen en jongeren. In 2023 ging het in 12,8 procent van de gesprekken over vriendschap, in 11,7 procent over de relatie met klasgenoten en in 7,5 procent over zelfvertrouwen. Erbij horen is voor veel jongeren geen bijzaak. Het is een dagelijkse zorg.

Wat onderzoek zegt over verborgen inzet

Economen Leonardo Bursztyn en Robert Jensen deden een opvallend experiment bij leerlingen uit het voorlaatste jaar van vier middelbare scholen in Los Angeles. Ze boden hen een voorbereidingscursus aan voor een belangrijke toets. Sommige leerlingen kregen te horen dat hun keuze geheim bleef, andere dat hun klasgenoten ze konden zien. In de gewone klassen schreven leerlingen zich 11 procentpunten minder vaak in als hun keuze zichtbaar was. In de klassen voor sterkere leerlingen maakte het geen verschil.

Dat onderzoek speelde zich niet in Vlaanderen af, en je kan het niet zomaar vertalen naar elke klas. Het laat wel iets zien wat veel ouders en leerkrachten intuïtief herkennen: de keuze om je in te zetten hangt niet alleen af van wat je kan of wil, maar ook van wie er meekijkt. Wat in de ene groep gewoon is, is in de andere ‘streberig’.

Ook PISA-onderzoek wijst in die richting: leerlingen die zich veiliger voelen op school, presteren beter en voelen zich beter. Steun van thuis hangt bovendien samen met een positievere houding tegenover school en een sterker gevoel van verbondenheid.

Een tiener die minder presteert om erbij te horen, kiest niet tegen leren. Hij of zij kiest voor de groep.

Herken je dit bij je kind?

Bewust onderpresteren is niet altijd makkelijk te onderscheiden van andere dingen, zoals vermoeidheid, faalangst of een leerprobleem. Deze signalen kunnen wijzen op groepsdruk:

De punten zakken, terwijl je kind thuis toont dat het de leerstof begrijpt.
Het minimaliseert goede resultaten: ‘Iedereen had dat.’ ‘Het was makkelijk.’
Het wil niet meer naar een extra les, een olympiade of een sterkere richting, ook al vond het die vroeger leuk.
Het past zijn taal, kleren of interesses opvallend snel aan aan een nieuwe vriendengroep.
Het vermijdt om in de klas te antwoorden of vragen te stellen.
Het spreekt over leerlingen die hun best doen als ‘nerds’ of ‘strebers’, met een ondertoon.

Geen van die signalen bewijst op zich iets. Samen geven ze wel een reden om eens rustig te praten, zonder verwijten.

De leerkracht ziet vaak meer dan je denkt

Vandaag, 5 oktober, is het Wereldlerarendag. UNESCO zet sinds 1994 op die dag het werk van leraren in de kijker. Dit jaar staat de dag in het teken van 60 jaar sinds de internationale aanbeveling over het statuut van leraren uit 1966. Een goede aanleiding om stil te staan bij wat een leerkracht kan betekenen voor een tiener die zichzelf kleiner maakt.

Een leerkracht ziet je kind in de groep, waar jij het niet ziet. Hij of zij merkt wie er naast wie zit, wie wanneer stil wordt en wie een goed punt snel wegmoffelt. Vaak is het ook een leerkracht die op het juiste moment iets zegt wat blijft hangen: een opmerking in de marge, een vraag na de les, een opdracht die net genoeg uitdaagt. Neem daarom gerust contact op, niet om te klagen, maar om samen te kijken. Vraag hoe je kind zich in de klas gedraagt, of de leerkracht een verschil merkt met vroeger en hoe de sfeer in de klasgroep is.

Ook het CLB kan meedenken. Leerlingen, ouders en leerkrachten kunnen er terecht, onder meer met vragen over leren en studeren en over hoe het psychisch en sociaal met een leerling gaat.

Wat kan je als ouder doen?

Benoem wat je ziet, zonder oordeel. ‘Ik merk dat je thuis alles snapt, maar dat je punten lager liggen dan vroeger. Hoe komt dat, denk je?’ werkt beter dan ‘Je doet geen moeite meer.’
Neem de groep ernstig. Zeg niet dat vrienden niet belangrijk zijn. Voor je kind zijn ze dat wel. Vraag eerder hoe het is om in die groep te zitten.
Zoek plekken waar inzet wel cool is. Een sportclub, jeugdbeweging, muziekschool of hobby waar je kind zich kan smijten zonder dat het iets kost in de klasgroep.
Praat met de school. Een leerkracht of de leerlingenbegeleiding kan soms ongemerkt bijsturen, bijvoorbeeld door resultaten minder zichtbaar te maken of groepen anders samen te stellen.
Kijk verder dan het rapport. Vraag naar wat je kind energie geeft en hoe het het liefst leert. Daar zit de motivatie die blijft, ook als de groep verandert.
Houd de toekomst open. Een moeilijk jaar hoeft geen eindpunt te zijn. Bekijk samen welke routes er zijn, en lees hoe van studierichting veranderen werkt als een richting niet meer past.

Als je jezelf herkent

Misschien lees je dit zelf, en herken je jezelf. Je doet op toetsen wat minder je best dan je zou kunnen, omdat je niet wil opvallen. Dat is begrijpelijk. Iedereen wil ergens bij horen. Awel zegt het treffend: aanpassen hoort erbij, maar je moet ‘jezelf voldoende blijven herkennen’.

Stel jezelf eens deze vragen. Ben ik nog tevreden over wat ik doe, of doe ik het vooral voor de anderen? Wat zou ik kiezen als niemand meekeek? En zijn er mensen bij wie ik wel helemaal mezelf kan zijn? Wil je erover praten met iemand die niet in je klas zit, dan kan je altijd terecht bij Awel, anoniem, via het nummer 102, of bij het CLB van je school.

Waarom dit ook over je studiekeuze gaat

Groepsdruk stopt niet bij de punten van dit jaar. Wie zich jarenlang kleiner maakt, kiest later ook vaker een richting die bij de groep past in plaats van bij zichzelf. Dat zie je bijvoorbeeld wanneer jongeren meegaan met hun vrienden naar een richting, of net een richting vermijden omdat die ‘niet cool’ is. Hoe de verschillende routes in het secundair in elkaar zitten, lees je in ons artikel over finaliteiten in het secundair onderwijs.

Een goede studiekeuze begint daarom bij een eerlijk beeld van wie je bent: hoe je leert, wat je boeit, waar je energie van krijgt. Los van wie er naast je zit.

Erbij horen zonder jezelf kwijt te raken

Groepsdruk op school is van alle tijden, en een beetje aanpassen hoort bij opgroeien. Het wordt pas een probleem als een tiener zijn talent verstopt om erbij te horen. Als ouder kan je dat niet wegnemen, maar je kan wel zorgen voor een thuis waar inzet gezien wordt, voor contact met de school en voor plekken waar je kind helemaal zichzelf mag zijn. En soms is het een leerkracht die op het juiste moment het verschil maakt.

Bronnen

← Alle artikels